Rắn Nước kẻ ca rô là loài rắn nước phổ biến, không độc, phân bố rộng khắp Việt Nam. Tập trung vào “rắn nước kẻ ca rô” giúp người đọc nhận diện đúng, hiểu tập tính, sinh sản và môi trường sống để ứng xử an toàn, tránh nhầm với các loài rắn độc.
Độc giả của Trại Rắn Đồng Tâm thường quan tâm cách phân biệt rắn độc và rắn không độc trong ruộng lúa, ao hồ. Đây là bài tổng hợp súc tích, dựa theo đặc điểm thực địa, hữu ích cho nông dân, người làm thủy lợi, và người yêu thiên nhiên. Xem thêm các loài rắn độc như rắn lục để phân biệt.
Nhận diện
Đầu có mắt to với đồng tử tròn, vảy thân gồ (keeled). Đầu màu nâu, có sọc đen chạy từ mắt và từ phía sau đầu đến phía trên mép. Thân to, chắc, màu nâu ôliu; đôi khi có cá thể đỏ nhạt.
Dọc thân là các đốm đen tròn xếp thành hàng xen kẽ, tạo họa tiết “bàn cờ” đặc trưng kẻ ca rô; phần trước thân hoa văn rõ hơn. Rắn con có hình thái tương tự rắn trưởng thành. Cá thể lớn có vệt đầu khác biệt và toàn bộ vảy bụng, dưới đuôi viền đen, dễ bị nhầm là “loài khác” nhưng thực chất là biến dị màu sắc.
Sinh học và sinh sản
Loài này đẻ nhiều; đã ghi nhận ổ lên tới khoảng 100 trứng, phổ biến 17–52 trứng. Thời gian ấp 5–7 tuần; rắn con dài khoảng 15–21 cm khi nở.
Đây là cơ sở cho mật độ cao tại vùng nước ngọt, nơi nguồn thức ăn dồi dào. Để so sánh nhóm rắn đất nhỏ, xem rắn giun.
Hành vi và sinh thái
Rắn linh hoạt, trông dữ tợn nhưng hoàn toàn vô hại đối với người. Hoạt động cả ngày lẫn đêm, thường gặp ở ao hồ, suối, ruộng lúa và vùng nước ngọt đến độ cao khoảng 1.600 m.
Nhóm rắn không độc hoạt động ban ngày khác biệt với các loài chạy nhanh đồng cỏ như rắn hổ ngựa.
Phân bố và môi trường sống
Ở Việt Nam: Có từ Bắc đến Nam; đặc biệt nhiều tại đồng bằng sông Cửu Long nơi hệ thống kênh rạch và ruộng lúa phong phú.
Trên thế giới: Phân bố tại Thái Lan, Campuchia, Lào, Trung Quốc, Malaysia, Ấn Độ và Nêpan. Ở châu Á, chúng chia sẻ sinh cảnh với một số rắn nước khác; khi cần đối chiếu với các loài lớn, xem rắn hổ chúa.
An toàn và phân biệt
Rắn nước kẻ ca rô không có nọc độc nguy hiểm đối với người; tránh bắt tay trần để không kích thích phản xạ cắn phòng vệ. Khi gặp rắn ở ruộng, chỉ cần nhường đường, không đánh đập, vì chúng góp phần kiểm soát cá nhỏ và sinh vật thủy sinh.
Lưu ý: Ở Bắc Mỹ có rắn đuôi chuông rất độc và khác hoàn toàn nhóm rắn nước châu Á; tránh suy diễn theo tên gọi.
Kết luận
Rắn nước kẻ ca rô có hình thái dễ nhận diện (mắt lớn, vảy gồ, thân kẻ ca rô), sinh sản mạnh, hoạt động ngày đêm tại hệ sinh thái nước ngọt, phổ biến khắp Việt Nam và Đông – Nam Á. Nhận diện đúng giúp ứng xử an toàn và bảo tồn đa dạng sinh học địa phương. Theo dõi Trại Rắn Đồng Tâm để đọc thêm các hướng dẫn nhận diện rắn phổ biến tại Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
- IUCN Red List. Fowlea piscator (Checkered Keelback). Truy cập 2024.
- WHO. Guidelines for the management of snakebite, 2016/2021 update.
- Nguyen, T.Q. et al. Herpetofauna of Vietnam. VAST, 2009.
